Wednesday, December 5, 2018

Gebo-gabadii Guusha Hiil la Eeday Baa Jiray .


Nolosha reer miyiga ee reer guuraanimadu waa halkii ay ka soo unkatay nolosha aadamuhu,  Nin reer   Caydaroosh ahaan jiray oo ku soo koray  Gobolka Ogaadeeniya, ayaa u  soo  safray Magaalada Hargeysa ee Caasimadda Dalka Jamhuuriyadda Somaliland.
Mar uu cago-gashi ka baayacayey meherad ka mid ahayd meheraddaha lagu iibiyo cago-gashiga oo ku yaalay suuqa waaheen, ayaa ugu jawaabay”, Ma caagan.

Ninkii reer miyiga ahaa oo farta ku tilmaamaya ayaa yidhi”,  Ma’ya ee cago-gashigaas iga gad, ka dibna, Wiilkii oo cago-gashigii uu farta ku tilmaamayey kor u qaaday yidhi ”, Ma’kuwan baad sheegaysaa,  Ninkii reer miyiga ahaa, ugu jawaabay”, Haa.

Markii uu iibsaday Cago-gashigaas ee uu xidhay, kuwii u xidhnaana uu halkii ku dhilliyey, isla markaana, markii uu u soo dhamaaday safarkii uu ku joogay magaalada, ayuu ka ambabaxay una socdaalay dhankaa iyo reerkiisii, isagoo hoggaaminaya awrkii uu ku soo safray oo uu ku raran yahay raashin,  wakhti ay ammintu ahayd aroor hore oo qoraxdu liiqa ka soo baxaysay, jawiga cirkuna uu ku shaqlanaa daruuro, oo ay dhacaysay dabaylo goos-goos ah oo xanbaarasanaa neecow qabow oo ay naftaadu ku raaxaysanayso, indhahuna aanu ka daaleyn muuqaalka dhirta cagaaran ee ku yaala hawdka magaalada Hargeysa.

Ninkii reer miyiga ahaa markii uu maraayey meel u dhaweyd soohdinta u dhaxaysa Jamhuuriyadda Somaliland iyo  Itoobiya, ayey ka go’day kab ka mid ahayd cago-gashigii uu xidhnaa ee uu ka soo iibsaday Magaalada,  waxaanu sudhay kabtii ka go’day ushii garabka u saarneyd, isagoo, kabna xidhan, midna tunka ku sita, ayey mar-labaad, ka go’day kabtii labaad ee uu xidhnaa, kabtii labaadna waxa uu sii dul-sudhay ushii garabka uu ku sitay.

Markii ninkii reer miyiga ahaa oo caggaagan uu soo gaadhay reerkiisii uu safarka kaga maqnaa dhawrka caanamaal, waxay arintaasi ku noqtay qoyskiisii mid lama filaan ah, odaygii reerka oo caggaan, waxaanay  affadiisii  weydiisay odaygii, ee maxaa ku caggo tiray?.

Waxaanu ugu jawaabay saygeedii ” , Markii aan magaalada aaday, waxaan ka soo iibsaday cago-gashi aan safarka ku soo galay, intii aan safarka ku soo jiray, ayey labadii kaboodba iga soo go’een, wallow wiilkii kabaha iga gadayey uu ii sheegay in ay  yihiin caag, oo aanu  khaladkaasi isagu lahayn, laakiinse, annigaa khaldanaa oo aan weydiinin, Kabbuhu waxay ka caagan yihiin?
.
Run ahaantii, waxaanu uga go’leeyahay, muu khaldaneyn hoggaamiyihii hore ee ku tuhunsanaa in uu leeyahay khibradda xirfadda qarsoon ee hoggaamiyenimo,  isaga laftigiisana wax-baa seegay, laakiinse, waxa khaladkaasi lahaa taageerayaashiisii, taasoo sabab u ahayd,  khaladkaasi farsamo ee dhacay, laba arimood oo kala ahaa.

Mid ka timid, dhinaca kala xulashada xirfadda tayada hoggaamineed ee ay lahaayeen musharaxiintii la tartamaysay iyo  in aanay taageerayaashiisu marnaba aanay isweydiinin markii la baacsanayey, ka rida mooyaane, Ninkan maxaa lagu arkay ee lagu baacsanayaa?

Waayo, waxa jira mid ka mid ah hiilka, oo la yidhaahdo, Hiil la eeday, kaasoo ka turjumayey weedhii  hal-ku dhaga u ahayd lib-gadkii sagootiga  gebo-gabadii guusha, inkastoo, lib-gadku leeyahay xeer dhaqan oo lagu qaado, haddana, waxa ayaan darro ku ah, hoggaamiyaha ay ka siibtaan taageerayaasii uu ku gaadhay guushan uu ku naaloonayo.

Gebo-gabadii qormadaydan waxaan ugu hoggol tusaaleyn  lahaa taageerayaas, hal-ku dhegan odhanaya, Inta aad ka tiiraanyoon lahaydeen samo-falkiinii dadkii idiinka abaalka daray,  marka horeba fillo abaal ka darka.   


Qalinkii/ Maxamed Faarax Qoti

Sunday, December 2, 2018

Sirta Noloshu waa Fahamka Nolosha: Q/ 6-aad


                                                                                             2nd /Dec/2018   
Run ahaantii, waynu  wada ogsoonahay in qalinku aanu lahayn wax culeys ah, laakiise, ay wax-yeeladdaasi  ka timid muddadii dheerayd ee qalinku saarnaa baabacadda dusheeda, haddaba, marka aynu eegno,  xanuunnada haggaasiya fahanka nolosha ee inta badan hayey dad badan oo saarnaa markabkaas, waxa sabab u ahayd  mudaddii dheerayd ee ay ku jireen cidhiidhiga iyo rajo la’aanta.
Nasiib darrose, isagoo ka war qaba arintaas Naakhuuduhu, haddana waxa uu aad u xiiseyn jiray in la weyneeyo magaciisa, laguna soo dhaweeyo sacab, mashaxarad iyo caleemo qoyan, wakhti dadka markabka saaran ay la ildarnaayeen cidhiidhi iyo rajo-la’aan muddo dhaaftay.

Laakiinse, dadkaas waxay ahaayeen dad hodan ku ahaa jiray hawraar ku salaysnayd tix-suugaaneed, tiraab ku qotontay hiddo-samida dhaqankoodii suubanaa, weedho iyo murti hal-muceedkeedu ku dhisan yahay nuxur ka hooseeya tixaha la tiriyo, kana sareeya hadalka af-maalmeedka ee la yidhaahdo, sida, Odhaahda, Hal-ku-dhega, Hal-qabsiga, Hal-hayska, Hal-muceedka, Halxidhaale, Googaalaysi, Carabjalqi, Sheekooyinka dhaqanka iyo Maahmaaho leh ereyo cuddoon oo ay ku dhidban yihiin tiraab ku socota hannaan iyo hab-dhac toolmoon, sarbeeb humaag maldahan oo midhaha ku duugani ay xambaarsanaayeen muuqaallo dhab ah, kuwaasoo u jeedooyinkooduna ay ku sar iyo jaan go’naayeen, waayo-aragnimo aqooneed oo ay ka soo dhaxleen geeddi-socodkii ged-gedoonka hayaanka waayihii nololeed ee ay soo mareen dadkii saarnaa markabkii  S-Dnal-Re.

Maahmaah kastaa waa Murti, Laakiinse, Murti kastaa maaha maahmaah, waanay ka duwan murtida inteeda kale, waxaanay leedahay  tayo qaafiyadeed oo leh  hab-dhaca meeriska oo kale, mana laha taran, miisaan iyo hal-raac sugan, sida, 
·         Annigoo taahaya ayeey weyli igu joogsatay
·         Garawshiiyo waa geel siin
·         Farasaw kadlahaaga iyo kudladaada isla sug
·         Eydin geel kolba waa ninkii ku danbeeya
·         Tol yarraaday taffo naagood baa laga dayaa
·          Dad iyo duurba wax aanad ka filayn baa kaaga soo baxa,
·          Illko abeeso hoostay ka wada xidhiidhsan yihiin
·          Geel aan af-saar lahayn iyo adhi aan daleela lahayni midna ma dhaqmo
·          Ayax teg eelna reeb
·          Hal libaax arkaysaa ma godlato
·         iyo Aar qoyey dacawaa la moodaa.  Aarku marka uu roobku ku da’o ee uu qoyan yahay, waxa la moodaa dacawo, balse, maahmaahdan waxa loola jeedo, marka nin ragganimo badnaan jiray oo xoolo lahaan jiray wakhti hore, balse, wakhti dambe uu waayuhu ku ciiro, dadka aan aqoonta u lahaynina way da’lasanayaan, ka dibna, dadkii aqoonta dheer u lahaan jiray ayaa u soo qaata maahmaahdaas.

Maahmaahdan “Dadku hadalka ayey isku af-gartaan, xooluhuna urta,”   waxa loola jeedaa in dadku ay isku af-gartaan hadalka, halka xooluhuna ay isku af-gartaan urta iyo dhawaaq coded, inkastoo, noollayaasha kale aanay awoodi karin in ay ku dhawaaqaan dhawr xaraf wax ka badan, sida marka geellu uu reemayo ama uu ololayo ama uu dunuunucayo, Lo’duna ay dinnaahinayso, Dacawadu ay wishiirrirayso, Adhiguna uu shalaadayo iyo haddii libaaxu uu gurxamayo ama uu qawdhamayo.
Laakiinse, dadku waxa ay leeyihiin doob codka sifaysa oo leh onkod dhawaaq oo u gaar ah una baahan hawo uu raaco, isla markaana, haysta taxanne shaqallo iyo shibbaneyaal, isku-xidha weedhaha macquulka ee aasaasska u ah hadalka dhawaaqa afka-bani’aadamka, kaasoo ah baadi-sooc ka kooban erayada ay…. La soco……

Qoraa/ Mohamed  Farah Qoti


Sirta Noloshu waa Fahamka Nolosha: Q/ 5-aad

                                                                                                                                  
2nd /Dec/2018
Sidoo kalena, waxa in badan dhagahayaga soo gaadhayey hadallo xanaf leh, kuwaasoo ujeedooyinkoodu abuuraysay, tacluus, taws, cunfi  iyo xumaan, waxaana muhiim ahayd inay illaaliyaan ficiladda ay qaadayeen dareenadda maskaxdoodu, isla markaana, waxa haboon in tamarta hadalladaas ay u isticmaalaan inay ku baabiiyaan awoodaha dadaaladda aan faa’iidadda inoo lahayn ee ay isku dayayeen dunidu,  taasoo, wax weyn ka tari lahayd inay u hoggaasanaadaan qawaaniinta iyo himiladda uu hiigsanaynayey markabkaas aanu saarneyn.

Inkastoo ay fiican yihiin dadka aaminsan fikraddaha caqli galka ah ee ujeedadoodu wanaagsan tahay, haddana,  waxa ka sii fiican dadka anshaxa iyo akhlaaqada leh, sababtoo ah, hadallada  wacani waxay kobciyaan oo ay wanaajinta iskaashiga xidhiidhka bulshada iyo qalbiyadda aadamaha.

Hadalku waa farshaxan u baahan in laga fiirsado heerka miisaanka erayadda fariimaha uu xanbaarsan yahay in ay yihiin, kuwo run ah, wax-tar leh, lagana dheehan karo kal-gacal ay ku la’dhan yihiin fikrado wanaagsan, isla markaana loo meel dayey goobtii ay ku haboonaayeen iyo wakhtigii ay ku haboonaayeen.

Wakhti, ay neefsasho mooyaane aanay jirin wax sanqadh ah, oo ay wada aamusan yihiin dhamaan dadkii saarnaa markabkaas,  ayaanu maqalnay dhawaaq cod khafiifa oo  ka soo baxaya sida, god biyo ay ku dhex jiifaan oo kale,  oo aad  moodo codka taaha,  dadka qaba xanuunnada haggaasiya fahanka nolosha,  ee ay keenaan, cidhiidhiga iyo rajo la;aanta muddo dhaaftay.

Haddaba, si aynu  taasi u fahamno,  waxa tusaale inoogu fillan, haddii  aynu si toos ah labadeena gacmood baabacaddooda mid ka mid ah u dul saarno qalin, muddo 5-daqiiqadood ah,  dhibaato ah ma’laha, laakiinse, haddii aynu ku hayno in uu dul saarnaado qalinku baabacadda, muddo 48-saacaddood ah,  shaki kuma jiro taasi, in aynu  dareemi doono kabuubyo iyo xanuun badan, isla markaana, gacantii qalinku dul saarnaa muddada dheeri ay qalali doonto.

Run ahaantii, waynu  wada ogsoonahay in qalinku aanu lahayn wax culeys ah, laakiise, ay wax-yeeladdaasi  ka timid muddadii dheerayd ee qalinku saarnaa baabacadda dusheeda, haddaba, marka aynu eegno,  xanuunnada haggaasiya fahanka nolosha ee inta badan hayey dad badan oo saarnaa markabkaas, waxa sabab u ahayd  mudaddii dheerayd ee ay ku jireen cidhiidhiga iyo rajo la’aantu. …… la soco ..

Qalinkii/ Qoraa: Maxamed  Faarah Qoti


Saturday, December 1, 2018

Sirta Noloshu waa Fahamka Nolosha Qaybtii : 4-aad


                                                                                                                                            1th /Dec/ 2018

Maalinkaas annigoo ku hamiyaya in aan ku wareego markab uu lahaa Ingiriisku, ayaan  kula kulmay nin la socon jiray  markab uu Ingiriisku lahaa hudheel ka mid ah hudheeladii markabkaasi, kaasoo, iiga sheekeeyey nin ay saaxiib ahaayeen oo habeen habeenada ka mid ah u soo galay, isagoo sita quraarad aad u weyn, ka dibna, waxa uu ii sheegay, marka uu dhinto in la gubo oo dambaskiisa lagu shubo quraaradii uu sitay, isla markaana aan geeyo tuulada xaraf.

Anigoo la yaaban sheekadaas, ayuu yidhi,:-  Ninkaasi waxa uu  qabay gabadh hindiyad ah oo uu aad u jeclaa,  balse, aan wax caruur ah u dhalin muddadii ay wada joogeen, taasoo, markii danbena u geeriyootay xanuunka Kansarka oo ku dhacay, wakhtigan xaadirka ah waxa u yaala qolka hurdada uu seexdo quraarad weyn oo uu ku jiro dambas, gurada sarena uu ka sudhan yahay sawirkii gabadhiisa.

Saacado ka dib, waxa nalagu war-galiyey in markabku madaafiic uu ku ganay Laashash soo hujuumay oo ay saarnaayeen qowlaysato budhcad badeed ah, kuwaasoo uu wax-yeelo gaadhsiiyey mowjadihii iyo madaafiicdii uu ku ganayey markabkaas, muddo yar ka dib, haddana waxa nalagu war-galiyey in markabka ay ku soo waajahan tahay duufaanta loogu magac daray Siyaasadii siyaasigii Hadimo-taliska ahaa ee Cyclone Ismail Buubaa, duufaantaas oo waxyeelo badan soo gaadhsiisay  qaar ka mid ah dadkii ku laydhsanaayey banaanka barxada weyn ee uu lahaa markabkii aanu saarnayn ee S-Dnal-Re.

Xaaladdu way adag tahay, oo maaha mid isha lagu sii hayn karrayo, markaad aragto   hirarka mowjaddaha badda ee kacsan iyo xawaaraha dabeylaha xidhiidhsan ee ku socda xawli aad u dheereynayey, annagoo taasi ka warwarsaneyn, ayey haddana, nagu war-galiyeen waaxda saadaasha cimiladdu, in maalmaha soo socda ay nabdoon tahay saadaasha cimiladda baddu.

Waxaanu daawanaa duni cusub oo aan lahayn midabbada dhulka oo kale, waxaanu daawanaa midabbada xidigaha cirka ee basaliga, liimiga iyo cadaanka ah,  maalinkiina shimbiro u wada socda kooxo-kooxo oo wadhfinaayey baalashooda, kuna haadayey duulimaadyo hoose.

Billihii ugu horeeyey waxaanu yeelanay adkeysi badan iyo waayo-arragnimo dheeraada, rajadayaduna waxay ahayd mid sii kordheysay maalinba maalinta ka danbeysa, annagoo dareensan in aanu ku dhex jirno sanduuq madow oo aan lahayn wax dabacsanaan ah, una diyaarsaneyn sidii dad dhoofaya oo kale,

Markabku wuxuu lahaa qawaaniin cudoon iyo xeerar dhaqan oo lagu kala saari jiray marka ay degenaansho la’aani ku timaado wada-noolaanshaha dadka saaran markabka guudkiisa, taasoo, tusaale iyo masaal loogu soo qaato habkii ay ku xalliyeen dhibaatooyin in badan ka dhex alloosnaa dad xasarad badnaa oo la kala illaalin jiray, la iskana illaalin jiray  dhibkoodu in uu gaadho bulshadii kale ee degeneyd qaybihii kale ee uu ka koobnaa dabaqyaddii markabkii S-Dnal-Re.

Kulan wada-xaajood ah oo lagaga arinsanaayey, sidii xal loogu helli lahaa dhibaatadan muddada dheer soo jiitamaysay, waxaana ka soo qayb-galeen dad badan oo iskugu jiray, aqoon yahano, xeel-dheerayaal, xidaariyiin, salaadiin iyo suldaano.

Gabagabadii shirkaas, waxa go’aan lagu gaadhay oo la isla qaatay in la fuliyo fikir uu soo jeediyey, Xidaari ku takhakhusay cilmiga barashada dabiibka cudurada nafsaaniga ah, oo ku taliyey, in hal habeen oo kaliya la’wada mariyo rinji basaliya dhamaan guryaha ay degen yihiin dadkaas.

Markii  habeen kaliyaata lagu dhameystiray hawshaas ee uu waagu baryey soona tooseen aroornimadaas, waxa uu indhahoodu qabtay midab basali ah oo aad u qurux badanaa, oo la mariyey dhamaan guryaha ay degen yihiin, arrintaas oo ku dhalisay inay la ashqaraaraan, iyagoo isweydiinaya, sidii ay suuro-galka u noqotay in hal habeen oo kaliya, san qadh la’aan loo wada mariyo rinji boqolaal kun oo guri? laakiinse, fikirkaas waxa uu dabiib u noqday xal u hellida dhibaatadii muddada dheer soo jiitamayey.

Sidoo kalena, waxa in badan dhagahayaga soo gaadhayey hadallo xanaf leh, kuwaasoo ujeedooyinkoodu abuuraysay, tacluus, taws, cunfi  iyo xumaan, waxaana muhiim ahayd inay illaaliyaan ficiladda ay qaadayeen dareenadda maskaxdoodu, isla markaana, waxa haboon in tamarta hadalladaas ay u isticmaalaan inay ku baabiiyaan awoodaha dadaaladda aan faa’iidadda inoo lahayn ee ay isku dayayeen. …………. La soco………


Qalinkii/ Mohamed  Farah Qoti

Sunday, November 11, 2018

Sheeko gaaban : Kol haddaanan mar-labaad arkaynin tuur oo laba jir ah, oo darbi jiifa, iska daaya wax kasta ha igu yidhaahdee."


Kol haddaanan mar-labaad arkaynin tuur oo laba jir ah, oo darbi jiifa, iska daaya wax kasta ha igu yidhaahdee."


Waxa la yidhi”, Sheekh baa tuf-lahaa oo dadka bukaanka ah ee loo geeyo ay markiiba ku bogsan jireen dabiibkiisa, ayaa maalin la kulmay, isagoo salaad subax ka soo baxay, wiil yar, oo tuur leh, oo laba jir ah, oo darbi jiifa, oo diif iyo diihaal badanina uu ka muuqdo,waxa sheekhu uu go’aansaday in uu wiilkaa yar gurigiisa geeyo oo uu korsado, ka dib, markii uu qaangaadhay wiilkii yaraa, waxa uu gacan yare u noqday oo uu u ururin jiray lacagta ujuurada ah ee laga qaado dadka bukaanka ah ee uu sheekhu dabiibi jiray.

Wiilkii yaraa markii uu muddo dheer la shaqeynaayey aabihiisii labaad ee soo korsaday, ayuu xadday lacagtii ujuuradda ahayd ee laga qaadi dadka bukaanka ah ee uu sheekhu dabiibi jiray, markii uu isku hubsaday in uu waxoogaa lacag ah haysto, waxa uu ku hamiyey in uu shaqadii iskaga tago, isla markaana, uu cid kale kula shuraakoobo cilaaj dadka lagu dabiibo.

Tuur markii uu arritaas u sheegay in uu shaqada ka tagayo, Sheekii tufka lahaa wuu u duceeyey, waxaanu ku yidhi” Aabo shamis baannu ku raacinay.

Muddo ka dib, waxa saameyn taban ku yeelatay sumaddii uu lahaa (waa tuurta’e) iyo magaca aabihiisii labaad ee loogu yeedhi jiray (magaca sheekhii soo korsaday), waxaana ku dhacay xannuun nafsaaniya oo ku reebay in uu ka saso magacaa loogu yeedhi jiray.

Oday sheekha’ay aad iskugu dhawaayeen, ayaa maalin ugu soo galay tuur oo maqaaxi ka qaxwaynaya, waxaanu ugu yeedhay magaca aabihiisii labaad, tuur inta uu isbadalay wajigiisii, ayuu ku yidhi odaygii, erayo xannaf lahaa oo uu ku durayey sheekhii soo korsaday, waxaanu yidhi tuur," Sheekhu tufba muu’lahayne ee annigaa dadka bukaanka ah dabiibi jiray, oo xitaa miyeydaan ogeyn in sheekha quraan jiidhay oo uu barri hore'ba uu ka siidaayey."
.
Markii Sheekha la soo gaadhsiiyey haddaladii turxaanta lahaa ee uu yidhi tuur, Sheekhu waxa uu yidhi”, Kol haddaanan mar labaad arkaynin tuur oo laba jira oo darbi jiifa, iska daaya wax kasta ha igu yidhaahdee.
Qoraa. Maxamed Faarax Qoti

Friday, August 31, 2018

Mid Waan Fahmay, Walise Mid-baanan Fahmin


Mid waan fahmay, waa su’aal aan isweydiin jiray oo ku saabsanayd, ma dadka qaba xannuunka dhimirka ayaa ku badnaa? Waa maxayse xikmadda ku jirtay in Boqortooyada Ingriisku ay  magaalada Berbera ee xarunta Gobolka Saaxil ka dhisto cusbitaal qudha oo lagu daryeelo caafimaadka dadka qaba xannuunka dhimirka 70 sannadood ka hor?

Sida ay xaqiiqdu tahay magaalada Berbera may ahayn goob ay ku badnaayeen dadka qaba xannuunka dhimirka, laakiinse iyadoo mudnaanta koowaad la siinayo loo adeegayaasha iyo la daryeelayaasha, ayaa markii la diyaarinayey hindisaha qorshaha loogu tallogalay cusbitaalkaas, lagu ogaaday xoggo tibaaxaya in dadka dhimirka qabaa ay intooda badan iska saaraan maryaha ay gashan yihiin, isla markaana ay ku keeni karto xannuun labaad oo uu weheliya bukaankii laga daaweynayey xannuunka dhimirka xilliyada qaboobaha, iyadoo la eegayey dhinaca cimilada saameynta toggan ku yeelanayso dadka qaba xannuunka dhimirka, ayaa sabab u ahayd in laga binneeyo cusbitaalka waalida magaalada Berber ee gobolka saaxil.

Midna waan fahmay inay tahay caado soo jireen ah, in marka ay qoraxdu soo baxdo la muujiyo calanka astaanta qaranka, laakiinse waa la muujin lahaa calanka habeenkii, waa haddii si fiican loo iftiimin karayo saacadaha gudcurka ee  ku jira habeenka.

Hasayeeshee, waxa aan weli  fahmi la’yahay sababta uu Madaxweynaha Jamhuuriyadda Somaliland Md. Muuse Biixi Cabdi u arki la’yahay dulmiga iyo caddaalad-darada ay  qaar ka mid ah Wasiirrada uu u soo wakiishay Wasaaradaha dalku ay kula dhaqmaan shaqaalaha dowladda?

Waxa jira in qaar ka mid ah Wasiirrada iyo masuuliyiinta dowladdu ay magacaabaan dad shaqaale  cusub ah ama ay isku hayb-yihiin, kuwaasoo ku cusub shaqada iyo nidaamka shaqaalenimo, iyagoo ay joogaan shaqaale aqoon iyo waayo-arragnimo badan u leh shaqada nidaamka dowladnimo oo ah hantidii ay dowlad lahayd, waxaannay baalmarsan tahay xeerka xuquuqda shaqaalaha dowladda, qoddobkiisa toddobaad, farqaddiisa labaad, xarafkiisa (a) in sida loo kala horeeyo muddada shaqada loogu kala mudan yahay, waxa  kale oo  ay jabiyeen go’aankii madaxweynaha ee ahaa in aan shaqaale cusub la qaadan inta la nidaaminayo shaqaalihii hore uga hawl-gali jiray wasaaraddaha dowlada.

Caddaaladdu waa  iftiinka qoraxda, dulmiguna waa sida gudcurka habeenkii oo kale, haddaba, haddii shaqaalaha dowladda lagula dhaqmo dulmi iyo caddaalad-darro, kama saarayso dadnimadooda iyo waddaniyadooda, laakiise,  masuuliyiinta ku dhaqmaya laftigooda ayey kharibtaa, taasoo saameyn taban ku yeelata hadafka iyo himiladii uu hiigsanayey Madaxweynihii u soo wakiishay mansabka wasiirnimo..

Inkastoo awoodda indhaheena araga aan loogu tallogalin in aynu ku aragno gudcurka, haddana waxaynu sameysannay nalkii iftiimin lahaa gudcurkaas ee aynu wax ku arki lahayn, sababtoo ah maadaama aynu nahay wadanka labaad ee haddii qoraxdu u soo baxdo  iyo haddii ay maqan tahayba la muujiyo oo uu iftiiminaayo towxiidka ku xardhan calanka astaanta qarankooda, haddana in calanka hoostiisa lagu sameeyo dulmi iyo caddaaladd-daro, waa arin fool-xumo ku ah if iyo aakhiraba Madaxweynaha Jamhuuriyadda Somaliland, muddane, Muuse Biixi Cabdi.

Qoraa Maxamed Faarax Qoti


Thursday, August 16, 2018

Ma’lihii BOQOR SUUL Iyo Beertii Ba’day


Boqor Suul wuxuu ka mid ahaa boqorradii ugu samirka iyo dulqaadka badnaa ee ka soo taliyey dunidan aynu ku noolnahay qarnigii 9-aad ee la soo dhaafnay, kaasoo ahaa Boqor daacad ah, aragti fog, fahmo badan, wax akhriya, waxna dersi jiray, isla markaana raadin jiray waxa khaldan, si uu u saxo, waxna ka beddeli jiray malihiisa, qorshihiisa iyo fikradihiisii uu ku xalin jiray dhibaatooyinka soo waajaha maamulkiisa. 

Ninkan Boqorka ah, waxa uu aaminsanaa in boqortooyadiisu ay ahaato mid ku dhisan xukun aammin ah oo ay xeer u yihiin sinnaan iyo caddaalad, taasna lagu gaadhi karo guusha lagaga midho-dhalinayo himilooyinka waxqabadka ah ee ay xukumadiisu hiigsanayso iyo  in uu si siman dadkiisa uga wada daaweeyo dhammaan waxyaabihii ay dareensannaayeen ee ka soconayey hareeraha xayn-daabka ay ku xeernaayeen cabsidii khatarta badnaa ee kicinayey dareenka bulshadiisu, isla markaana ay ka bogsan doonto werwerkii, walaacii, walbahaarkii diifta iyo daalka badnaa ee ay soo mareen.

Inkastoo Boqorku aannu lahayn madad iyo mirqaan, haddana waxa uu xiiseyn jiray dhegaysiga sheekooyinka xikmadaha iyo qosolka badan, waxaannu rumeysnaa in qosolku yahay dawada ugu wanaagsan caafimaadka jidhka ee la dagaalanta walaaca, werwerka iyo wal-bahaarka, isla markaana hoos u dhigta dheecaanada keena walaaca ee loo yaqaano kortisolka “cortisol”, iyo inuu soo saaro  dheecaanada dareenada farxadda leh ee loo yaqaano dobamin “dopamine” oo uu u fiican yahay caafimaadka jidhka, gubana walaxda loo yaqaano  kalooriska “Calories” ee ku kaydsan  muruqyada jidhka aadamaha.

Mar uu Boqor Suul hadal ka jeediyey xaflad xadhigga lagaga jarayey tartanka La-dagaalanka walaaca iyo werwerka, waxa uu yidhi; “Waxa maanta magac, milgo iyo maamuusba ii ah in aynu  isugu nimaadno xafladdan taariikhiga ah ee ku suntan iskaashiga la-dagaalanka walaaca ee sheekooyinka aan dhammaadka lahayn, maanta inuu si rasmi ah innoogu bilaabmo tartanka  lagu guulaysanayo magacaabista jagooyinka ugu sareeya xukuumadda aan gadh-wadeenka ahay, dhammaanteen waxay u tahay farxad iyo yididiilo wanaagsan, waxaan aaminsannahay ciddii ku guuleysataa ay qaranka u horseedi doonaan, curin hal-abuur wax-ku-ool ah oo uu saldhig u yahay waxqabad toosan, tacab iyo tallo-wadaag.”
Waxa tartankaas ka qaybgalay aqoonyahanno badan oo iskugu jiray xeel-dheerayaal, xidaariyiin, qorayaal iyo abwaano, kuwaasoo ka sheekeeyey sheekooyin kala duwan oo ay ka mid yihiin;

·         Riyadii sac-maalada
·         Gabadha mise shabeelka
·         Wankii la lumay baraarka
·         Tuuggii daacadda ahaa
·         Ileyn geel didisna kama daro
·         Ma boorbaa mise waa dhiin?
·         Ma Y-dii aan ogaa ayuu laba dhibcoodna ugu daray
·         Shimbirkii ku noolaa beedka shimbiraha
·         Haddii calafku kugu dhaco u beddelo midho macaan
·         Boqorkii siddeedaad iyo qaar kale oo badan.

Inkastoo sheekooyinkaasi ay ahaayeen kuwo aad u xikmad iyo xiiso badnaa, haddana mid kasta oo sheekooyinkan ka mid ah waxa ay ahaayeen kuwo lahaa bar-bilow iyo dhammaad, laakiinse,  waxa ku guuleystay kuwii soo bandhigay sheekooyinkii ay ka mid ka ahayd, sheekadii Qudhaanjada, kaasoo yidhi”,  Waxa na soo maray toddoba sannadood oo abaar ah, waxaana noogu xigtay toddoba sannadood oo  barwaaqo ahayd, toddobadaa sannadood ee barwaaqadaha ahaa beerihii la beertay midhihii ka soo go’ayey, markii ay buuxsameen boholihii aanu ku keydanaynay midhihii ka soo go’ay beerahaas, ayaanu ku tuulnay goobo banaan oo isku badelay tubullo ama buuro dhaadheer.

Maalin maalmaha ka mid ah ayey soo gashay tunbull ka mid ah tunbullihii hadhuuhdka ahaa, “dakhala namle wakhdat xabbatu waaxidat minal qamac wakhrajat,” taasoo macnaheedu yahay; “Waxa soo gashay midh qudhaanjo ah, waxaanay qaadatay xabbed hadhuudha, waanay baxday, mid labaadbaa soo gashay waxaanay qaadatay xabbed hadhuudh ah, waanay baxday, mid saddexaad ayaa soo gashay, afraad, shanaad, illaa iyo qudhaajadii 712- aad, maalinkii dambe ayuu halkii ka sii anba qaaday sheekadiisii, waxaanu yidhi: waxa soo gashay qudhaajadii 713-aad illaa uu gaadhsiiyey qudhaajadii 1,596-aad, maalinkii saddexaadna, halkii buu ka sii anbaqaaday sheekadiisii qudhaanjada, maalinkii 7-aad marka uu marinaayey qudhaanjadii 7,652-aad ee qaadatay xabbeda hadhuudhka, ee baxday.

Boqorkana ay maskaxdiisu ka dhex guuxayso, dakhala namle wakhdat xabatu waaxidat minal qamac wakhrajat oo ah; waxa soo gashay midh qudhaanjo ah xabbed hadhuudha bay qaadatay, waanay baxday, ayuu hoos isku weydiiyey maxaa kaa khaldan, ileyn waxani maaha wax xil lagu bixiyo iyo wax la sii dhegeysan karayo midnaba, maxaad yeeshaa?

Markii uu aroornimadii dambe uu ku soo kalahay ninkii, boqorka ayaa weydiiyey ninkii oo ku yidh”  waar miyaanay sheekadaadani dhammaaneyn, ninkii baa ugu jawaabay; “Saracii aannu beeranaynay midhihii ka soo go’ay toddobadaa sannadood, markii ay buuxsameen boholihii midhaha aannu keydsanaynay ee ay noqotay tunbullahaa waaweyn ee hadhuudhka ah iyo qudhaajaduba, midna ma dhammaanayaan.

Ka dibna, sidaas baanu ugu magacaabay xilalkii Golaha xukuumaddiisa boqorkaas, gollahaas oo intooda badan ay ahaayeen kuwo ku cakis ahaa hab-dhaqanka iyo dabeecadiihii uu lahaa boqorkaas, waxaana loo aaneeyaa habkii ma’lihiisa ahayd ee uu ku xushay gollihiisa ay sabab u ahayd, innay ba’do beertii uu beerayey ee midhuhu ka soo bixi lahaayeen.

Qoraa:  Maxamed Faarax Qoti

Wednesday, July 4, 2018

Waa Fikrad Madhan, Kumana Dhisna Cilmi iyo Caqliyad



Waligeed dunnida kamay dhicin hawlaha wax-qabad iyo dadaalada ay muujiyaan Gollaha wasiiraddu in lagu kala saaro fikraddan madhan ee aan ku dhisneyn cilmiga iyo caqliyad-toona, xayeysiiskan ay ku  xardhan yihiin erayada qoraalka farta waaweyn leh  “ U codee wasiirka qaranka ugu wanaagsan ee qarankiisa kaabay” ee lagu dhajiyey wadooyinka caasimadda Hargeysa.

Arrintani maaha mid lagu caayayo garaadka dadweynaha oo kaliya, laakiinse, waa mid  ceeb ku ah oo innoo iftiimineysa heerka garashaddooda aqooneed gaadhsiisan yihiin Gollaha Wasiiradda uu hormoodka ka yahay Madaxweynaha Jamhuuriyadda Somaliland, Muddane, Muuse biixi Cabid .
Sababtoo ah, sumadda codeynta waxa lagu kala saaraa laba shay ama murashaxiin u tartamaysa jagada xubinnimada Gollayaasha iyo Madaxweynenimadda, kaasoo noqda dhawaaqa “ Haa ama Maya”,  gacan taag, warqad qarsoon oo lagu qoro cida aad u codeynayso iyo hadal lagu shaaciyo magacayada qofka codka aad siinayso,

Laakiinse, looma codeeyo wasiirada ee waxa la qiimeeyaa hawlaha wax-qabad ee ay ku hawlan yihiin, waxaanay leedahay hab iyo nidaam gaar u ah oo la raaco marka la sameynaayo baadhitaanka iyo qiimeynta, taasoo ay waajib ku tahay Gollaha Wakiiladdu iyo Hanti-dhowrka Guud inay qiimeyaan hawlaha wax-qabad ee ka socda wasaaraddaha, wixii u qabsoomay iyo hawlaha wax-qabada ee uu hakadku ku yimid.

Qiimeyntaas oo ka soo unkatay dhibaatooyinka iyo baahiyaha dhabta ah ee ka jiray  dhamaan goobaha adeegyadda bulshaddu u baahan tahay hellitaankooda, hufnaantooda, tiraddooda iyo  tayaddooda, waana jihada ugu wanaagsan ee lagu ogaan karo hadafkii la hiigsanaayey in la gaadhay iyo in kale.

Waxa kale oo lagu hagaajiyaa wakhtiga lagu guddo jiro hirgalinta hawlaha wax-qabad ee socdaa, in sidii loogu tallo-galay ee ugu fiicneyd loogu dhameystiray, isla markaana, waxay innoo sheegta wixii lagu kordhin lahaa ee lagu gaadhi kari lahaa hadafka himiladdii la  hiigsanayey, ama lagu tayeyn lahaa aqoonta xirfaddeed.

Sidoo kale, waxa lagu falan-qeeyaa xaaladdaha adag xogaha baadhitaanadda laga soo ururiyey hawlaha wax-qabadka, sida ay socdaan, astaamaha dabeedeedaha ay lahaayeen iyo natiijooyinkii ka dhalatay, kuwaasoo laga dheehan karo go’aamadii lagu sii wanaajin lahaa wax-tarka hadafkaas, iyadoo diiradda la saarayo xaaladda taagan.

Haddaba, run ahaantii shaki kuma jiro mashruucan inay wadaan oo ay dabada ka riixayaan Gollaha wasiiraddu, taasoo, haddii aanu talaabo ka qaadin Madaxweynaha  Jamhuuriyadda Somaliland Muddane, Muuse Biixi Cabdi, ay bar-maddow ku noqon doonto xukumaddiisa.

Qoraa: Maxamed Faarax Qoti